Duula huneeynii

 KUTAA 14 ƒƒαα SEENAA RASUULAA IRRAA.

●KUTAA 14 ƒƒαα 

Duula huneeynii 

Duula Huneeyni irraa hanga Hijrii 9ffaa

Rasuulli Sallallaahu aleeyhi wasallam eega Makkaah injifannoon

seene guyyaa 19 Isii kheeysa taa’e. Guyyaa saftii Ji’a Shawwaal, bara

Hijirii 8ffaa kheeysa Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam gama

Huneeyn bahe. Huneeyn laga Xaa’ifitti dhihooti.

***

Sababaan Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam gama Huneeyn

Baheef, Osoo Makka Jiru Gosti Hawaazin warri Xaa’if tuuta

guddoo Rasuulaan sallallaahu aleeyhi wasallam loluuf walitti qabaaakka jiran dhagaye. Saniif gama Isaanii bahe itti dhaqe.

***

Warra Hawaaziniif loltuu kuma 20tu walitti qabameef,

Dubartootaa fii ilmaan Isaanii akkasumas qabeenya Isaanii Gaalaa

fii Re’ee hunda qabatanii lolaaf bahan.

Hogganaan Isaanii Maalik bin Owf ja’ama.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Makkaa irratti amiira akka

tahuuf Attaab bin Useyd bakka buuse. Attaab bin Useyd

Islaamummaa kheeysatti Amiira Makkaah kan jalqabaati.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Osoo gama Huneeyn deemu

karaa irratti Muka guddoo moggaasa: “Zaatu Anwaax” ja’amuun

beekkamtu biraan dabre. Arabni gaafa jaahiliyyaa Muka saniin

barakaa barbaaduuf isii tuqatan, isii gabbaran.

***

Hoggaa Muka san bira gahan warri Makkaa kan amma Islaama

seene, (Xulaqaa ykn warra Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam: Isin

gad lakkifamoodha/bilasa jedheen) kan Iimaanni isaanii laafaa:

“Yaa Ergamaa Rabbii! Zaatu-Anwaax nuuf godhi akkuma Isaan

(Arabni gaafa Jaahiliyyaa) Zaatu-Anwaax qabaachuu turan.”

Ja’aniin.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam dubbii sanirraa dallanee:

“Allaahu Akbar, Isa lubbuun too harka isaa jirtuun kakadhaa

akkuma Ormi Muusaa Nabi Muusaan ja’an naan jettan, (Wanni

isaan ja’an) Gabbaramaa nuuf godhi akkuma Isaan (Mushrikoonni)

gabbaramaa qabutti.” Je’een.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Laga Huneeyn hoggaa gahe,

Halkan gama boodaa waraana Isaa lolaaf qopheeyse, Hogganootaaf

Alaabaa hidhe, waraana Isaa tarree galchee tartiiba qabsiise.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam warra Fardaa irratti Khaalid

bin Waliid hogganaa godhe. Sahaaboota yoo Obsanii fii yoosabatan akka injifatan itti himee gammachiise.

***

Warri amma Islaama seene (Xulaqaa’i) irraa kan tahan heddumina

waraana Muslimaa laalanii dinqisiisfatanii: “Wallaahi arra lakkoofsa

waraanaa xiqqeenyarraa waa hin mohamnu.” Je’een. Heddumina

Isaanii irratti warra irkatan tahan.

***

Muslimoonni gama laga Huneeyn gad bu’uu jalqaban, bakka

haalaan gadoo fii mucuceeysaa ture. Ammas Muslimoonni tuutti

waraana Hawaazin jala lagaatti akka battala qabattee Isaan eegaa

jirtu quba hin qaban.

***

Hoggaa gama Lagaatti gad bu’an, tuutti waraana Hawaazin tan

battala qabattee Isaan eegaa turte Muslimoota dhahinsa ifirraa quba

hin qabne dhahan. Khaalid bin Al-Waliid dhahamee Farda Isaa

irraa lafatti kufe.

***

Faradoon Gosa banii Suleeym caphxee, if duube dheeysite, Warri

Makkaah Isaan jala dheeyfa seene (Isaan warra amma Islaamawe

Xulaqaa’adha), Akkasitti Muslimoonni gama hundaan dheeysutti

seenan.

***

Bara’a bin Aazib akki je’e: “Muslimoonni Orma akkaan xiyya

darbatu qunnaman, Xiyyi Isaan darban lafa hin bu’u, Xiyya itti

Roobsan, jarri biifleedha.”

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam gama Mirgaatti gore, Isa

wajjiin nama waa xiqqootu Muhaajiraa fii Ansaara irraa sabate,

Akkasumas “Ahlul beeytii” firoota Isaarraa wajjiin sabate. Warra

sabaterraa: Abuu Bakr, Umar, Aliyyi-faadha.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Muslimoota dheeysan

yaamutti seene: “Gabroottan Rabbii gama kiyya koottaa, Koottaa

gama kiyya, Ani Ergamaa Rabbiiti, Ani Muhammadi” ja’aan.

***Namni tokkolleen Isaanirraa gama Isaa hin mil’anne, dheeysuu

malee. Eegasii Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Gaangee

Isaatiin gama Mushrikootaa guluufutti seene.

“Ani Nabiyyii hin Sobu, Ani Ilma Abdu Al-Muxxalib” jechaati

gama Mushrikootaa gulufa.

***

Abbaas Cancala Gaangee Rasuulaa sallallaahu aleeyhi wasallam

qabaati ture, Ilmi Adeera Isaa Abuu Sufiyaan bin Al-Haaris kooraa

Isii qaba akka gama Adawwii hin ariifanneef.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam eegas Gaangee Isaa irraa bu’ee:

“Yaa Allaah Injifannoo tee nuuf kenni….” Jechuun Rabbii Isaa

kadhate

***

San booda Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Sahaaboota Isa

wajjiin sabatan waliin loluutti seenan. Namuu gama Rasuulaatti

sallallaahu aleeyhi wasallam dheeysan. Jeynummaa Isaatii fii

Sabaata Isaatiif jecha bakka dubbiin jabaattetti Sahaaboonni Isaan

tiiyfaman.

***

Aliyyi bin Abii Xaalib akki je’e: “Hoggaa lolli jabaatte, Ormi

seeyfiin wal qunname, Ergamaa Rabbii Sallallaahu aleeyhi wasallam

biratti dheeysina, Isaan tiiyfamna.”

***

Eegasii Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Abbaas bin Abdu Al-

Muxxalibiin: “Yaa Abbaas warra Mukaa (warra Mukha jalatti

beey’aa godhe) itti lallabi.” Je’een. Abbaas nama haalaan sagalee

dheertu qabu ture.

***

Abbaas Sahaaboota Mukha jalatti Rasuula sallallaahu aleeyhi

wasallam Wa’ada seenan, warra Beey’aatu Ar-Ridwaan godhanitti

lallabe. Hoggaa sagalee Isaa dhagayan hundi Isaanii gama sagalee

deebi’an.

***

“Labbeeyka Awwaanne” jechaa gama Rasuulaa Sallallaahu AleeyhiWasallam deebi’u jalqaban, Gariin Isaanii gaala khaasuu hoggaa

dadhaban dhiisanii gama sagalee Abbaas irraa dhagayan sanitti

fiiguu jalqaban.

***

Abbaas akki je’u: “Wallaahi hoggaa sagalee dhagayan figaati

deebi’an, Akkuma Gaali ilmoo Isiitti deebitutti.” Wa’ada seenan san

guutuuf Ori’aa dhufan.

***

Akkasitti dhufanii lolutti seenan, namni gamaa gamanaa seeyfiin

wal dhahuun jabaatte, Nabiyyiin sallallaahu aleeyhi wasallam

Gaangee Isaatirraa taa’ee waan deemaa jiru hoggaa arge: “Amma

owwe lolli” je’e.

***

Eegasii Nabiyyiin Sallallaahu aleeyhi wasallam cirracha hammaaree

gama fuula kaafirootaatti facaase: “Hammaatte fuulli (kaafirootaa)

ykn Rabbi haa fokkisu fuullan (kaafiraa)” je’e.

***

Ammas Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam: “Rabbii Ka’abaatti

kakkadhee caphan, caphan (warri mushrikaa) Rabbii Ka’abaatti

kakadhee.” Je’e.

Eegas Rabbiin Ergamaa Isaa Sallallaahu aleeyhi wasallam fii warra

amane Malaaykoota buusee gargaare.

***

Rabbiin ol tahe akkana je’e:

لَقَدْ نَصَرَكُمُ الَُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ ۙ وَيَوْمَ حُنَيٍْ ۙ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ

عَنكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الَْرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَ وَلَيْتُم مُدْبِرِينَ

“Dhugumatti Allaah bakka heddutti Isiniif tumsee jira, Guyyaa

Huneeynitis (Isiniif tumsee jira) Yeroo Heddumminni Kheeysan

Isin dinqisiise, Waa takkallee Isin hin fayyadne (hudduminni

keeysan), Dachiin ballina Isii wajjiin Isinitti dhiphatte eegasii if

duuba gargaltan (ni dheeysitan)” At-Towbaa: 25

***

Lola Huneeynii irratti Malaaykaan hin lolle. Wanni buuteef

Kaafiroota sodaachisuu fii qalbii Isaaniitti sodaa darbuufi.Malaaykoonni lola Badrii qofaratti loluudhaan hirmaatan. Suni

waan Badrii duula biraatirraa kophaa baatuuni.

Ibnu Abbaas irraa oduu tanaatu sabate.

***

Malaaykoonni gadi buunaan Kaafiroonni jihaa hundaan

dheeysuutti seenan. Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Khaalid

bin Waliid eeysa akka jiru gaafate, Khaalid kan Madaawee Farda

Isaatti irakatee ciisu barbaadanii argan.

***

Nabiyyiin sallallaahu aleeyhi wasallam itti dhaqee, Madaa Khaalid

irratti Afuufee, Harka isaa kabajamtuu qabate. Khaalid Madaa

Isaatirraa hoggasuma fayye. Suni Mu’ujizaa Nabiyyiiti Sallallaahu

Aleeyhi Wasallam.

***

Muslimoonni Mushrikoota dirree lolaatii baqatan jala fiigaa

Booji’uu fii ajjeesuutti seenan. Kaafirooni Dubartootaa fii Ilmaan

Isaanii dhiisanii dirree lolaa kheeysaa dheeyfa kutan.

***

Akkasitti Horiin Kaafirootaa hundi harka Muslimootaa seene,

Boojuun guddoon argamte. Boojuu gaafa san Huneeyniitti

argamterraa:

• Gaala kuma 24

• Re’ee kuma 40

• Meeta (qarshii) Uqiyyaah (ounce) kuma 4

***

Nabiyyiin sallallaahu aleeyhi wasallam Boojuu san osoo hin qoodin

Sahaaboonni akka Kaafiroota hordofan ajaje. Boojuu Huneeynii

argamte hunda Ji’iraana bakka ja’amtutti akka walitti qabamtu ajaje.

Waraanni Mushrikaa kan Huneeynii irraa dheeyse gama Xaa’if

yaa’anii achitti Jogola seenan.

***

Duulli Xaa’if duula Huneeynii irraa itti fufte. Sababaan Isii,

baqattuun tuuta waraana Hawaazin tan Huneeynitti mooyamte

Xaa’if dhaqanii Jogola Isiitti dhukkatan.Nabiyyiin sallallaahu aleeyhi wasallam Xaa’if dhaqee Isii marse,

Sochii Isaanii Jogola kheeysatti gabaabse, Marfamuun sun

Mushrikootatti ni jabaatte, Garuu karaan Muslimoonni Xaa’if

Injifataniin hin argamne, Jogolli isii akkaan Jabaa fii tiysaadha.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Xaa’if banuun akka Isaaf hin

hayyamamin manaabaan arge, Sahaabootattis argaa manaabaa Isaa

itti hime.

***

Eegas lallabaan Rasuulaaf sallallaahu aleeyhi wasallam beeysisa

godhu: “Fi’adhaa, Xaa’if gad lakkisaa” jechuun lallabe.

Muslimoonni Rasuulaan sallallaahu Aleeyhi wasallam: “Rabbi

Isaanirratti kadhadhu (akka Isaan halaakuuf).” Ja’aniin. Rasuulli

sallallaahu aleeyhi wasallam: “Yaa Rabbi warra Saqiif (gosa Xaa’if

qubattu) Qajeelchii Isaan fidi.” jechuun Rabbi kadhateef.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Xaa’if gad lakkisee gama

Ji’iraanaa deebi’e. Karaa irratti Suraaqaa binu Maalik qunname.

Suraaqaan Islaamawuu isaa Rasuula sallallaahu aleeyhi wasallam

duratti shahaadaan mirkaneeyse.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Ji’iraanaa hoggaa gahe, Boojuu

qooduu jalqabe. Dimiinoota Araba kan akka: Abuu Suufiyaan

Gaala 100, Uyeeyna bin Hisn Gaala 100 kenneef.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Diminoota Arabaatiif kennaa

gurguddoo akkasii wanni kenneef Qalbii Isaanii eeguu fii

Islaamummaan daran Isaan kheeysatti akka gad jabaattuufi. Isaan

Dhihootti waan amananiif laafina Iimaanaa qaban.

***

Nabiyyiin sallallaahu aleeyhi wasallam nama hundaaf boojuu

sanirraa ni kenne, Ansaaroota male Rabbi Isaan irraa haa jaalatuu.

Boojuu irraa waa takkallee Isaaniif hin kennine. Nabiyyiin

sallallaahu aleeyhi wasallam boojuu saniin Araboota dhihoottiIslaama seenan Ansaarootarra filate.

***

Ansaaroonni itti dhagayamtee Gariin Isaanii gariitti dhimma

Boojuu himatan. Damiinni Ansaaraa Sa’ad bin Ubaadaah gama

Nabiyyii sallallaahu aleeyhi wasallam dhufee: “Yaa Ergamaa Rabbii!

Ansaaroonni sitti mufatan” je’een.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Sa’ad bin Ubaadaatiin:

“Ansaaroota walitti naaf qabi” je’een. Sa’ad Ansaaroota walitti

qabee Rasuula Sallallaahu aleeyhi wasallam itti yaame. Nabiyyiin

sallallaahu aleeyhi wasallam Isaanitti dhufe.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam: “Yaa jammaata Ansaaraa

dubbiitu Isinirraa na dhaqqabe, Sa Isin Duniyaa xiqqoo fii

dhumtuuf jecha qalbii teeysan kheeysatti mufattanii? Kanin ani

duniyaa saniin qalbii warra dhihootti amanee Islaamummaa irratti

gad jabeeysuuf ittiin maxxanfadhe, Isin Islaamummaa teeysanittiin

Isin irkise. Ilmi namaa Re’ee fii Gaalaan hoggaa galatu, Isin Rasuula

Rabbiitin galatuu hin jaalatanii?!” je’een.

Ansaaroonni dubbii San Rasuula sallallaahu aleeyhi wasallam irraa

dhageenyaan booyicha jabaa booyan.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam kennaa gurguddoo maaliif

Damiinoota Arabaatiif akka kenne Isaaniif addeeyse. Akkasuma

maaliif akka Sahaaboota jajjabaa kennaa sanirraa hongeeysee ni

ibse. Daaminoota Arabaa dhihootti Islaama fudhatan akka

Islaamummaa irraatti gad jabaataniifi.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam: “Ani Orma gariif laafina

Iimaana isaanii fii bolola isaanii laaleetin kennaaf, Orma garii

ammoo Kheeyrii fii duruma Rabbiin qalbii Isaanii kheeysa

khaayettin isaan irkisa.” je’e.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Boojuu duula Huneeynii

bakka Ji’irraana ja’amutti hiree hoggaa rawwaate, halkan sanUmraaf hidhate. Umraan suni Umraa Ji’irraanaa jechuun

beekkamti.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Injifanoo fii tumsa Rabbiin

isaaf kenneen gama Madiinaa deebi’e.

Zul Qa’adaa, bara Hijirii 8ffaa kheeysa Madiinatti gale.

***

Zul Qa’adaa, bara Hijirii 8ffaa kheeysa Ibraahim ilmi Nabiyyii

sallallaahu aleeyhi wasallam dhalate. Ganda Madiinaa ol aanaa

(gama olii) bakka Nabiyyiin Sallallaahu Aleeyhi wasallam haadha

Isaa Maariyaa qubsiseetti dhalate.

***

Maariyaan Qiphxiiyyaa Gabrittii Nabiyyii sallallaahu aleeyhi

wasallam tan Muqowqis Mootichi Qaphxii (Ortodoksii Misraa)

ergeefi. Nabiyyiin Sallallaahu aleeyhi wasallam Isiitti ni ida’ama

waan mirgaan handhurfateef (gabra Isaa waan taateef). Isiin haadha

Mu’mintootaa irraahi miti.

***

Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam gaafa Ibraahim dhalateef:

“Eeda Ilmaatu naaf dhalate, Maqaa Abbaa khiyyaa Ibraahim itti

Moggaase.” Je’e.

Muslimtu baase.

***

Dubartoonni Ansaaraa Ibraahim Hoosisuuf itti wal dorgoman.

Haati Ibraahim Maariyaa Al-Qaphxiyyaan aanan waa xiqqo qabdi

turte. Nabiyyiin sallallaahu aleeyhi wasallam Ummu Seeyf akka

hoosistu itti kenne.

***

Anas bin Maalik akki ja’u: “Nama tokkolleen kan joolleef Nabiyyii

Sallallaahu aleeyhi wasallam caala garaa laafu argee hin beekhu,

Nabiyyiin sallallaahu aleeyhi wasallam Ilma Isaa Ibraahim irratti ol

seenee ol fuudha, Isa dhungatas.”

***